Kraków od lat zabiega o możliwość wprowadzenia opłaty turystycznej pobieranej od osób korzystających z noclegów — rozwiązania stosowanego w wielu europejskich miastach, które ma na celu pozyskanie dodatkowych środków na utrzymanie infrastruktury, ochronę dziedzictwa i ograniczanie negatywnych skutków nadmiernej turystyfikacji.
Obecne regulacje w Polsce dopuszczają pobór opłaty miejscowej i uzdrowiskowej, jednak warunkowane są spełnieniem kryteriów klimatycznych; brak odrębnych przepisów o opłacie turystycznej uniemożliwia gminom jej fakultatywne wprowadzenie. Inicjatywy zmian legislacyjnych były wielokrotnie podejmowane przez środowiska samorządowe, a postulat przyznania gminom prawa do samodzielnego wprowadzenia i kształtowania opłaty turystycznej powracał w wystąpieniach prezydentów miast i dokumentach Unii Metropolii Polskich.
Rada Miasta Krakowa oraz Komisja Promocji i Turystyki wielokrotnie wskazywały na konkretne potrzeby, które mogłyby być finansowane z wpływów z opłaty: koszty utrzymania czystości, zabezpieczenie zabytków, wzmocnienie służb porządkowych, a także inwestycje w infrastrukturę turystyczną i transport publiczny. Radni postulują, by ustawowe rozwiązanie było fakultatywne i elastyczne, pozwalające samorządom dostosować wysokość opłaty do lokalnych uwarunkowań oraz przeznaczyć środki bezpośrednio na priorytetowe potrzeby danej gminy. Z inicjatywy Krakowa i przy wsparciu Związku Miast Polskich apel o zmianę przepisów zgłaszany był w kolejnych latach, a 29 listopada 2024 roku dwunastu prezydentów miast podpisało w Krakowie apel do rządu o pilne prace legislacyjne w tej sprawie.
Skala ruchu turystycznego w Krakowie uzasadnia dyskusję o nowym mechanizmie finansowym. W 2024 roku miasto odwiedziło łącznie 14,72 mln osób, z czego 7,95 mln osób skorzystało z noclegu. Przy hipotetycznej stawce na poziomie 4 zł za noc (ok. 1 euro) przychody z opłaty turystycznej w Krakowie mogłyby wynieść od około 60 do 100 mln zł rocznie, w zależności od średniej długości pobytu. Takie środki mogłyby istotnie wspierać działania związane z łagodzeniem skutków intensywnego ruchu turystycznego, m.in. zarządzanie odpadami, ochronę terenów o wartości przyrodniczej i kulturowej, czy finansowanie projektów ułatwiających życie mieszkańcom w obszarach najbardziej obciążonych ruchem odwiedzających.
Argumenty samorządów odnoszą się także do doświadczeń zagranicznych, gdzie opłata turystyczna stanowi akceptowalny i transparentny mechanizm rekompensaty za korzystanie z przestrzeni publicznej. Postulat przewiduje możliwość zastosowania zwolnień i ulg, kierowanych do grup szczególnie wrażliwych lub instytucji prowadzących działalność o charakterze społecznym. Kraków podkreśla, że wprowadzenie opłaty powinno odbywać się z zachowaniem konsultacji społecznych, jasnych zasad rozliczania wpływów i przejrzystego wskazania celów wydatkowania środków.
Debata nad wprowadzeniem opłaty turystycznej to także odpowiedź na rosnące napięcia między potrzebami mieszkańców a skalą ruchu odwiedzających: presja na infrastrukturę, wzrost kosztów utrzymania porządku i ochrony zabytków oraz lokalne konflikty przestrzenne wymagają narzędzi finansowych, które pozwolą gminom zachować równowagę między rozwojem turystyki a jakością życia mieszkańców. Kraków wskazuje na konieczność elastycznego, samorządowego modelu, który pozwoli miastom dostosować wysokość i tryb poboru opłaty do lokalnych uwarunkowań oraz realnych potrzeb.
