Podhale, dziś uznawane za obszar sejsmicznie spokojny, skrywa zaskakującą geologiczną przeszłość. Naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego, we współpracy z badaczami z czterech innych uczelni, odkryli na przedpolu Tatr jednoznaczne ślady dawnych trzęsień ziemi. Wyniki pierwszych kompleksowych badań paleosejsmicznych w tym regionie wskazują, że w późnym plejstocenie, od około 40 do 10 tysięcy lat temu, dochodziło tu do silnych wstrząsów o magnitudach przekraczających 6 stopni.
Kluczowym odkryciem zespołu, kierowanego przez dr. hab. Piotra Kłapytę z Wydziału Geografii i Geologii UJ, jest wcześniej nieznany uskok tektoniczny zlokalizowany w rejonie miejscowości Brzegi, na wschód od Bukowiny Tatrzańskiej. W terenie widoczny jest on jako wyraźna, niemal prostoliniowa skarpa o długości około trzech kilometrów i wysokości sięgającej miejscami czterech metrów. Tego typu forma rzeźby terenu stanowi klasyczny zapis powierzchniowych przemieszczeń powstałych podczas silnych trzęsień ziemi.
Skala uskoku wzbudziła szczególne zainteresowanie naukowców, ponieważ przy strukturach o tak niewielkiej długości zwykle obserwuje się przemieszczenia rzędu kilku lub kilkunastu centymetrów. Tymczasem próg terenowy w Brzegach należy do najbardziej nietypowych struktur tego typu w całych Karpatach. Aby wykluczyć, że jego geneza związana jest wyłącznie z osuwiskami, erozją lub działalnością człowieka, badacze sięgnęli po zaawansowane metody analityczne.
W badaniach wykorzystano m.in. wysokorozdzielcze dane LiDAR, szczegółowe kartowanie geomorfologiczne i geologiczne, a także pomiary geofizyczne, takie jak georadar (GPR) i tomografia elektrooporowa (ERT). Wszystkie te analizy potwierdziły istnienie niemal pionowej strefy uskokowej bezpośrednio pod obserwowaną skarpą. Dodatkowym dowodem był wykop paleosejsmiczny, w którym stwierdzono pionowe przesunięcie osadów o około 40 centymetrów, będące bezpośrednim zapisem ruchów tektonicznych.
Choć brak materiałów umożliwiających precyzyjne datowanie radiometryczne, wiek uskoku oszacowano metodą modelowania dyfuzji skarpy. Wyniki wskazują, że struktura powstała między 10 a 50 tysiącami lat temu, najprawdopodobniej jeszcze przed maksimum ostatniego zlodowacenia. Analiza geometrii uskoku sugeruje, że był to uskok skośny o ruchu prawoskrętnym z komponentą pionową, należący do większej strefy uskokowej Białki – jednej z głównych struktur tektonicznych wschodniego Podhala.
Zdaniem autorów badań część wysokości skarpy mogła zostać wtórnie zmodyfikowana przez procesy stokowe, powolne pełzanie gruntu oraz działalność rolniczą. Jednak zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że nie da się jej wytłumaczyć wyłącznie procesami powierzchniowymi. Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest wielokrotna aktywność sejsmiczna w późnym plejstocenie, związana z długotrwałym oddziaływaniem kolizji alpejsko-karpackiej i tzw. wypychaniem mikrobloku ALCAPA.
Odkrycie uskoku w Brzegach ma duże znaczenie nie tylko dla rekonstrukcji historii sejsmicznej Karpat, ale także dla współczesnej oceny zagrożeń geologicznych. Pokazuje bowiem, że nawet regiony uznawane dziś za stabilne tektonicznie mogą skrywać ślady dawnych, silnych trzęsień ziemi. Wyniki badań opublikowano w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Geomorphology”.
